Ο ΛΟΦΟΣ ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΤΡΙΒΑΝΙ του ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ

Ο Γιάννης Ρίτσος ασχολήθηκε με το θέατρο από πολύ νωρίς, αρχικά ως χορευτής και ηθοποιός (υπήρξε μάλιστα μέλος και του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών), και αργότερα ως συγγραφέας.

Από το 1942 ως το 1959 θα γράψει οκτώ θεατρικά έργα από τα οποία περισώθηκαν μόνο τα τέσσερα. Όπως επισημαίνει ο Κ. Νίτσος, ερευνητής και εκδότης των θεατρικών του έργων (Άπαντα Θεατρικά-1990), ο Γιάννης Ρίτσος αγαπούσε την δραματουργία και φιλοδοξούσε "ν' ανανεώσει το παγκόσμιο θέατρο" γράφοντας. Οι συνθήκες όμως - Εμφύλιος πόλεμος, εξορίες, πολιτικές διώξεις - δεν επέτρεψαν τα θεατρικά του πονήματα να περάσουν την δοκιμασία της σκηνής.

Όταν το 1958 ο Γιάννης Βεάκης (γιος του Αιμ. Βέακη, χάρη στον οποίο διασώθηκαν αρκετά χειρόγραφα του ποιητή) ανέβασε θέατρο του στην Ρουμανία, ο Γ. Ρίτσος έσπευσε να γράψει τα δύο τελευταία του έργα.

Μετά το 1959, ο ποιητής θα σιωπήσει θεατρικά.

Ξεχωριστή θέση στην ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, κατέχουν και οι θεατρόμορφοι δραματικοί Μονόλογοι και τα Χορικά, με πηγή έμπνευσης συνήθως τους αρχαίους τραγικούς, που συγκέντρωσαν, ίσως και περισσότερο από τα καθαυτό θεατρικά, το ενδιαφέρον ηθοποιών και σκηνοθετών.

Τα έργα του άρχισαν να παίζονται στο εξωτερικό, από την δεκαετία του 1950 στην Γαλλία, τη Ρουμανία και από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 στην Ελλάδα.

"Ο λόφος με το συντριβάνι", γράφτηκε το 1959 και πρωτοπαίχτηκε στη Ρουμανία το 1977. Το 1988 ανέβηκε από το Κ.Θ.Β.Ε , ενώ το 1972 έγινε κινηματογραφικό σενάριο από τον Άρη Αλεξάνδρου. Το έργο ηχογραφήθηκε το 1988, για το Α' Πρόγραμμα της ΕΡΑ σε σκηνοθεσία Φοίβου Ταξιάρχη.

Το έργο διαδραματίζεται στη μεταπολεμική ελληνική επαρχία, όπου ζει μόνη, η πρωταγωνίστρια του έργου, η Μάρθα. Παλιά αγωνίστρια, αναζητεί τη ζωή που χάθηκε, τα ιδανικά, που δεν είναι για να τα κρατάμε σαν σημαίες στις πλάτες μας αλλά για να μας κρατούν στο μεταίχμιο της καθημερινότητας. Θα αναζητήσει την κάθαρση σ΄έναν άγνωστο ταξιδιώτη, θα γευτεί τον απαγορευμένο καρπό, όμως θα συντριβεί... στο συντριβάνι του λόφου, που ρέει σαν την ζωή, επιβλητικά πάνω από την πόλη και τους ανθρώπους της.

"... η επανάσταση έπρεπε να γίνει πρώτα μέσα στον άνθρωπο και μετά να γίνει επανάσταση με τα λόγια ... θα βρεθείτε μπροστά σ' ένα μεγάλο αίτημα, αν για να σωθεί ο άνθρωπος, να σωθεί ο κόσμος, δεν πρέπει πρώτα να σωθεί το πρόσωπό του ..." (Κ. ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ - από τον πρόλογο του έργου)

"Ο λόφος με το συντριβάνι αποτελεί το κρεσέντο μιας καθημερινότητας που βαφτίζεται μέσα σε έννοιες αιώνιες και ανεξίτηλες, σε έννοιες που κυβερνούν τον άνθρωπο. Οι ήρωες είναι άνθρωποι της διπλανής πόρτας, οι καταδικασμένοι να περάσουν στην ανωνυμία του θανάτου. .... Με το έργο αυτό ο Γιάννης Ρίτσος πληρώνει μια ακόμα οφειλή στους απλούς και ασήμαντους ανθρώπους, οι οποίοι αποτελούν το διαρκώς επαναλαμβανόμενο -κι εν τούτοις ανεξάντλητο- μοτίβο της ποιητικής του. " (Σ. ΤΡΙΒΙΖΑΣ - Το Πνεύμα του Λόγου)

ΑΚΟΥΓΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΠΟΥ ΠΑΙΖΟΥΝ:

Προλογίζει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος

Φοίβος Ταξιάρχης .... ο άνθρωπος του λόφου
Ειρήνη Κουμαριανού .... Σταματίνα
Ράσμη Τσόπελα .... Λενιώ
Ματίνα Καρρά .... Νάκης
Γκέλυ Μαυροπούλου .... Μάρθα
Γιώργος Γεωγλερής .... Ηλίας
Θάνος Καληώρας .... Βλάσσης
Μαλένα Ανουσάκη .... κυρά Ξενιώ
Μύρτα Πολύζου .... λεμοναδάς, αφήγηση συνδετικών κειμένων
Μπάμπης Τιμοθέου .... ένας νέος

ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ: Γιώργος Δεσποτίδης
ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Φοίβος Ταξιάρχης
ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΗ 1988

Το ηχητικο αρχείο, το κείμενο καθώς και η φωτογραφία της ανάρτησης είναι προσφορά του φίλου μας Γ.Χ από Θεσ/κη, τον οποίο και ευχαριστούμε - για άλλη μια φορά - θερμά .

ΕΛΕΝΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ

Ένας μονόλογος από την ποιητική συλλογή Τέταρτη Διάσταση του Γιάννη Ρίτσου αποτελεί την σημερινή μας ανάρτηση.

Ο Γιάννης Ρίτσος γεννήθηκε στη Μονεμβασιά (1 Μαΐου 1909) και πέθανε στην Αθήνα (11 Νοεμβρίου 1990). Δημοσίευσε πάνω από εκατό ποιητικές συλλογές και συνθέσεις, εννέα μυθιστορήματα, τέσσερα θεατρικά έργα και μελέτες. Πολλές μεταφράσεις, χρονογραφήματα και άλλα δημοσιεύματα συμπληρώνουν το έργο του. Το 1921 άρχισε να συνεργάζεται με τη «Διάπλαση των Παίδων». Συνεισέφερε επίσης ποιήματα στο φιλολογικό παράρτημα της «Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας» του Πυρσού. Το 1934 εκδόθηκε η πρώτη ποιητική συλλογή του με τίτλο «Τρακτέρ», ενώ ξεκίνησε να δημοσιεύει στο «Ριζοσπάστη» τη στήλη «Γράμματα για το Μέτωπο». Την ιδία χρονιά γίνεται μέλος του ΚΚΕ στο οποίο παρέμεινε πιστός μέχρι το θάνατό του. Το 1935 κυκλοφορούν οι «Πυραμίδες», το 1936 ο «Επιτάφιος» και το 1937 «Το τραγούδι της αδελφής μου». Έλαβε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση, ενώ κατά το χρονικό διάστημα 1948-1952 εξορίστηκε σε διάφορα νησιά. Συγκεκριμένα συλλαμβάνεται τον Ιούλιο του 1948 και εξορίζεται στη Λήμνο, κατόπιν στη Μακρόνησο (Μάης 1949) και το 1950 στον Αϊ Στράτη. Μετά την απελευθέρωση του τον Αύγουστο του 1952 έρχεται στην Αθήνα και προσχωρεί στην ΕΔΑ. Το 1954 παντρεύεται με την παιδίατρο Γαρυφαλιά (Φαλίτσα) Γεωργιάδη κι ένα χρόνο αργότερα γεννιέται η -μοναδική- κόρη τους Ελευθερία (Έρη). Το 1956, τον ίδιο χρόνο δηλαδή, τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης για τη «Σονάτα του Σεληνόφωτος».Το 1968 προτάθηκε για το βραβείο Νομπέλ . Το 1975 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και το 1977 τιμήθηκε με το Βραβείο Λένιν.

Η Τέταρτη Διάσταση είναι ,ίσως, το σημαντικότερο έργο του Γιάννη Ρίτσου και ένα από τα κορυφαία της νεοελληνικής ποίησης. Ο ίδιος ο Ρίτσος θεωρούσε την Τέταρτη Διάσταση ως «μια σύνοψη όλων των άλλων βιβλίων» του.

Όπως επισημαίνει ο πανεπιστημιακός και συστηματικός μελετητής του Ρίτσου, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Τέταρτη Διάσταση «συγκροτείται μέσα σε είκοσι περίπου χρόνια και αποτελείται από 18 μεγάλα πεζόμορφα ποιήματα, τα περισσότερα των οποίων έχουν ως θέμα - τίτλο ένα μυθολογικό, πιο συγκεκριμένα ένα τραγικό πρόσωπο, τον Ορέστη, τον Αγαμέμνονα, τον Φιλοκτήτη, τη Φαίδρα, την Περσεφόνη ή την Ιφιγένεια. Πρόσωπα κυρίως από τον οίκο των Ατρειδών, ή πρόσωπα του τρωικού και του αθηναϊκού κύκλου. Τα μεγάλα αυτά κείμενα αρχίζουν να γράφονται από το 1956. Εναρκτήριο ποίημα της συλλογής είναι η λιτή Σονάτα του σεληνόφωτος, και το τελευταίο (χρονολογικά) η Φαίδρα . Τα περισσότερα από αυτά τα ποιήματα εκφέρονται ως μονόλογοι, συνήθως από το επώνυμο πρωταγωνιστικό πρόσωπο με αποδέκτη κάποιον φίλο, σύντροφο ή επισκέπτη. Η γερασμένη Ελένη (Γριά - εκατό, διακόσω χρονώ, όπως περιγράφεται) μονολογεί ή μάλλον απευθύνει το λόγο χωρίς καμιά διακοπή σε κάποιον ανώνυμο Επισκέπτη, νεότερο οπωσδήποτε από αυτήν, παλαιότερα θαυμαστή της, τώρα βουβό πρόσωπο.

Η θεατρικότητα αυτών των κειμένων δηλώνεται από το γεγονός ότι έξω από τον ποιητικό μονόλογο, προτού δηλαδή αρχίσει και αμέσως μόλις περατωθεί το ποιητικό κείμενο, υπάρχουν τυπωμένα με διαφορετικά στοιχεία (μέσα σε παρένθεση, πάντοτε) κάποια εισαγωγικά, σκηνοθετικά σχόλια. Τα Σχόλια εκφέρονται σε τρίτο πρόσωπο και είναι προφανές ότι ανήκουν σε κάποιο πρόσωπο που βρίσκεται έξω από τη δράση του ποιήματος - στον ίδιο τον αόρατο και ωστόσο πανταχού παρόντα σκηνοθέτη Ποιητή. Τα Σχόλια αυτά είναι ποικίλου περιεχομένου, καθώς άλλοτε περιγράφουν το πρόσωπο που ομιλεί, τις κινήσεις, τα ενδύματά του, άλλοτε περιγράφουν το χώρο, εξωτερικό ή εσωτερικό, όπου, συχνά, μας προσφέρουν κάποια ρεαλιστική σκηνογραφία ή σκηνοθεσία - συνήθως έχουμε κάποιο κλειστό χώρο, μια ημιφωτισμένη κάμαρα με ευδιάκριτα τα ίχνη της ανεπανόρθωτης φθοράς, και κάποια απομεινάρια περασμένου μεγαλείου - άλλοτε πάλι μας παρέχουν κρίσεις και πληροφορίες».

Η "Ελένη" γράφεται, σύμφωνα με το χρονολογικό δείκτη στο τέλος του ποιήματος, στο Καρλόβασι από τον Μάιο ως τον Αύγουστο του 1970, όπου βρίσκεται ο ποιητής περιορισμένος κατ' οίκον από τη δικτατορία του 1967. Τυπώνεται αυτοτελώς το Μάρτιο του 1972, με ένα χαρακτικό της Βάσως Κατράκη και φέρει την αφιέρωση “Στη μνήμη της ΝΙΝΑΣ, της αδελφής μου”. Η Νίνα πεθαίνει τον Φεβρουάριο του 1970 και ο θάνατός της βυθίζει τον ποιητή σε μεγάλο πένθος. Πρότυπο για την ανάπλαση της μυθολογικής Ελένης στάθηκε η χαμένη μορφή της αδελφής του Ρίτσου.

Η ηχογράφηση είναι από παράσταση που πραγματοποιήθηκε στο θέατρο Βράχων "Μελίνα Μερκούρη" τον Ιούνιο του 2009 από το Θέατρο ΕΠΟΧΗ. Σκηνοθετεί και ερμηνεύει ο Βασίλης Παπαβασιλείου. Η παράσταση τιμήθηκε από την Ένωση Ελλήνων θεατρικών και μουσικών κριτικών με το βραβείο καλύτερης ανδρικής ερμηνείας "Κάρολος Κουν".

Η ΣΟΝΑΤΑ ΤΟΥ ΣΕΛΗΝΟΦΩΤΟΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ

"Τέσσερις μόνο μέρες χρειάστηκαν στον Γιάννη Ρίτσο για να ολοκληρώσει τη σύνθεση:
Η σονάτα του σεληνόφωτος
Από τις 14 έως τις 17 Ιουνίου του 1956, σχεδόν απνευστί, ο ποιητής δημιουργεί το σπουδαιότερο ίσως έργο του... Όταν τη γράφει, ο Γιάννης Ρίτσος είναι 47 ετών. Έχει καταδυθεί στον πυρήνα της ύπαρξης και γνωρίζει:

Καθένας μονάχος πορεύεται στον έρωτα,
μονάχος στη δόξα και στο θάνατο.

Η πρώτη επαφή με τούτο το μακροσκελές ποίημα που περισσότερο μοιάζει με αφήγηση και λιγότερο με τα συνήθη ποιήματα ήταν στα σχολικά χρόνια. Σε μιαν εκδήλωση, τα Σάββατα της Ποίησης, κάποιος ακαδημαϊκός της πόλης μου, είχε διαβάσει ένα απόσπασμα. Με μάγεψαν από την πρώτη στιγμή οι στίχοι από το έργο του Ρίτσου. Αργότερα, ψάχνοντας ανακάλυψα την απαγγελία του Ρίτσου και μόλις πριν μερικά χρόνια βρέθηκε στα χέρια μου η απαγγελία της Μελίνας Μερκούρη.

Η Μελίνα Μερκούρη, είναι από τις θεατρικές εκείνες παρουσίες που δεν μπορείς να πεις ότι υπάρχουν αντιπροσωπευτικά δείγματα του εύρους του ταλέντου της. Ελάχιστες ραδιοφωνικές ηχογραφήσεις, μεταξύ αυτών κι η  εξαιρετική της ερμηνεία σαν Μπλανς στο Λεωφορείον ο Πόθος, καθώς και αρκετές κινηματογραφικές ταινίες είναι ό,τι έχει απομείνει από την υποκριτική καριέρα. Αστή στην καταγωγή, δυναμική και παθιασμένη με ό,τι καταπιανόταν κατόρθωνε να ασκεί εξαιρετική γοητεία ακόμη και σ’ όσους δεν συμφωνούσαν μαζί της. Σωστή ντίβα, αληθινή σταρ (με την καλή έννοια) κατόρθωνε να στρέφει τα φώτα της δημοσιότητας στο μέρος που εκείνη ήθελε να φωτίσει. Έξω κ πέρα από κάθε πολιτική απόχρωση, οφείλουμε να της αναγνωρίσουμε την σπουδαιότητα της καθιέρωση του θεσμού των περιφερειακών θεάτρων, θεσμού που έδωσε πνοή και ζωντάνια στις επαρχιακές πόλεις.  

Η Μελίνα Μερκούρη για λογαριασμό του Τρίτου Προγράμματος είχε ηχογραφήσει στο σπίτι της, κάτι το οποίο μπορείτε να αντιληφθείτε ακούγοντας προσεκτικά το αρχείο, τη Σονάτα του Σεληνόφωτος, του Γ. Ρίτσου. Κι είναι εξαιρετική στην απαγγελία τούτη, γιατί ώριμη πια και με τη στόφα της πείρας που σου χαρίζει ο χρόνος στο πέρασμά του κατορθώνει με απλό, λιτό τρόπο κι απόλυτα εσωτερικό ρυθμό να γίνει η ηλικιωμένη γυναίκα, ντυμένη στα μαύρα, που μιλάει σ' έναν νέο…

 Σείριος